بحران وزن ساختمانها در ایران | چهار برابر استاندارد جهانی
خلاصه آماری
بررسیهای اخیر مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی نشان میدهد که میانگین جرم سازهای ساختمانهای مسکونی در ایران حدود ۴ برابر متوسط جهانی است. به عبارت ساده وزن هر مترمربع زیربنای مسکونی در ایران بهجای ۳۵۰ تا ۵۰۰ کیلوگرم (استاندارد رایج بینالمللی)، بین ۱۲۰۰ تا ۱۴۰۰ کیلوگرم است.
ریشههای این بحران
- استفاده بیش از حد از بتن و فولاد
به دلیل باور غلط سازه سنگینتر، ایمنتر بسیاری از مهندسان سنتی و کارفرمایان تمایل دارند مقاطع فولادی و ابعاد تیر و ستونها را بیش از حد نیاز طراحی کنند. در بتنریزی نیز غالباً از ردههای مقاومتی و ابعاد سنگینتر از استاندارد استفاده میشود.
- عدم بهروزرسانی مقررات ملی ساختمان
مقررات ملی ایران گرچه در مبحث آییننامه لرزهای ۲۸۰۰ پیشرفت کرده اما در مبحث بهینهسازی وزن سازه الزامات سختگیرانهای مشابه Eurocode یا ACI وجود ندارد.
- کیفیت پایین مصالح
کیفیت پایین برخی آهنآلات و بتن باعث میشود طراحان برای جبران ضعف مصالح، ابعاد و مقاطع را بزرگتر انتخاب کنند که نتیجتاً وزن کلی بالا میرود.
- تأثیر فرهنگ و عادات ساختوساز
باور عمومی سازندگان و حتی برخی کارفرمایان این است که سنگینتر یعنی بادوامتر؛ درحالیکه تجربه جهانی دقیقاً عکس این را ثابت کرده.
پیامدهای منفی ساختمانهای سنگین
- مصرف انرژی بیشتر
جرم بالا باعث افزایش ظرفیت حرارتی و اتلاف انرژی در گرمایش و سرمایش میشود. در کشورهایی با آبوهوای متنوع مثل ایران، این موضوع باعث بالارفتن تقریبی 20 درصد مصرف انرژی در کل عمر مفید ساختمان میشود.
- هزینه ساخت بالاتر
مصرف فولاد و بتن بیشتر، به طور متوسط ۱۵ تا ۳۰ درصد هزینه را افزایش میدهد. فشار مالی بیشتر بر خریدار و سازنده، کاهش توان ورود به بازار.
- آسیبپذیری در زلزله
بر خلاف باور عمومی، وزن بیشتر معادل نیروی زلزله بیشتر است. نتیجه: ساختمان سنگین، نیروی بیشتری از زلزله دریافت میکند و در نبود جزئیات اجرایی درست خطر آسیب بالا میرود.
- آلودگی زیستمحیطی
تولید اضافه فولاد و سیمان باعث انتشار بیشتر گاز کربندیاکسید میشود. صنعت سیمان و فولاد جزو پرکربنترین صنایع جهان هستند.
راهکارهای کاهش وزن ساختمانها
- استفاده از سیستمهای سبکسازه (LGS, LSF, CLT)
سازههای فولادی سبک و چوب مهندسیشده میتوانند وزن را تا 70 درصد کاهش دهند.
- طراحی بهینه مطابق آییننامههای بینالمللی
استفاده از نرمافزارهای پیشرفته طراحی سازه که پارامترهای جرم و بهینهسازی را لحاظ میکنند.
- بهبود کیفیت مصالح داخلی
اگر بتن و فولاد تولید داخل کیفیت بالاتری داشته باشند میتوان مقاطع کوچکتر اما کارآمدتری استفاده کرد.
- دیوارهای سبک و مدولار
حذف دیوارهای آجری سنگین و جایگزینی با پانلهای گچی، ساندویچ پنل یا بلوک سبک.
- آموزش سازندگان و کارفرمایان
فرهنگسازی برای کنارگذاشتن باور سنگینتر بهتر است.
چشمانداز سیاستی
وزارت راه و شهرسازی در پیشنویس اصلاح مقررات ملی ساختمان مبحث ششم، پیشنهاد کرده:
- محدودیت حداکثر جرم سازه بر اساس نوع کاربری الزامی شود.
- مشوق مالیاتی برای پروژههایی که وزن سازه را زیر حد استاندارد نگه دارند.
- توسعه بانک مصالح سبک و معرفی آنها به بازار.
…
بازنگری توسط دکتر سجاد میرزامحمدی
